96, Cambridge MA, 16 februari, natuurlijke dood
Amerikaans filmmaker, producent, editor, distributeur en acteur. Hoewel hij niet zelf tot de grondleggers van de ‘direct cinema’ behoorde, groeide hij wel uit tot de voornaamste vertegenwoordiger van die documentaire stroming, die de werkelijkheid observeert zonder toevoeging van commentaar, muziek of interviews. Verzette zich tegen de vaak gebruikte term ‘fly on the wall’, omdat hij niet met een vlieg vergeleken wenste te worden. Zijn regie en montage getuigen inderdaad eerder van een gevoel voor dramatische structurering dan van een liefde voor willekeur en ongefilterde impressies. De meeste van zijn films werden gefinancierd en vertoond door publieke televisiezenders, zoals in Nederland de VPRO. Hij monteerde en produceerde al zijn eigen films en verspreidde die via zijn eigen distributiefirma Zipporah Films. In 2016 ontving Wiseman een honoraire Oscar voor zijn hele oeuvre. Aanvankelijk advocaat in Boston. Na de documentaire The Cool World (Shirley Clarke, 1963) over een jeugdbende in Harlem te hebben geproduceerd, vestigde Wiseman zijn naam als filmmaker met een reeks portretten van Amerikaanse instituties, te beginnen met een forensische kliniek in Titicut Follies (1967); vanwege rechtszaken over bescherming van privacy is Wisemans debuut tot 1991 slechts beperkt zichtbaar geweest.
Daarna portretteerde hij een onderwijsinstelling in High School (1968), een politiedienst in Law and Order (1969), een ziekenhuis in Hospital (1970), een militaire opleiding in Basic Training (1971), een benedictijns klooster in Essene (1972), een jeugdrechtbank in Juvenile Court (1973), een instelling voor wetenschappelijk onderzoek in Primate (1974), een sociale dienst in Welfare (1975), een vleesverwerkingsbedrijf in Meat (1976), het Panamakanaal in Canasl Zone (1977), een diplomatiek observatorium in Sinai Field Mission (1978), een legeroefening in Manoeuvre (1979), de mode-industrie in Model (1981), een warenhuis in The Store (1983), een paardenrenbaan in Racetrack (1985), aspecten van de speciale gezondheidszorg in Blind (1986), Deaf (1986), Adjustment & Work (1986) en Multi-Handicapped (1986), de nucleaire oorlogsindustrie in Missile (1988), een afdeling voor intensive care in Near Death (tevens geluid; 1989), een park als sociale microkosmos in Central Park (1990), een wintersportoord in Aspen (1991), een dierentuin in Zoo (tevens geluid;1993) en opnieuw een school in High School II (1994).
Allengs verlegde Wiseman, die deels in Parijs woonde, zijn aandacht van sociale naar overwegend culturele onderwerpen. Tot zijn latere films behoren Ballet (1995), La Comédie-Française ou L’amour joué (tevens geluid; 1996), Public Housing (1997), Belfast, Maine (1999), Domestic Violence (tweedelig, tevens geluid; 2001-02), The Garden (2005), State Legislature (2007), La danse (tevens geluid; 2009), Boxing Gym (tevens geluid; 2010), Crazy Horse (over het gelijknamige stripteasetheater, tevens geluid; 2011), At Berkeley (tevens geluid; 2013), National Gallery (tevens geluid; 2014), In Jackson Heights (tevens geluid; 2015), Ex Libris: The New York Public Library (tevens geluid; 2017), Monrovia, Indiana (2018), City Hall (tevens geluid; 2020) en Menus-Plaisirs – Les Troisgros (2023). Regisseerde en schreef drie speelfilms, Seraphita’s Diary (1982), La dernière lettre (2002) en Un couple (2022). Bijrolacteur in speelfilms als Les estivants (Valeria Bruni Tedeschi, 2018), Les enfants des autres (Rebecca Zlotowski, 2022), À mon seul désir (Lucie Borleteau, 2022), Jane Austen a gâché ma vie (Laura Piani, 2024) en Vie privée (Zlotowski, 2025).