Het Schimmenrijk

82, Beverly Hills, 27 juni, natuurlijke dood

Amerikaans filmactrice, pseudoniem van Elsy Steinberg. Aantrekkelijke brunette (meestal) was Miss Palmolive 1948 en contractster bij MGM en Universal. Had een belangrijke rol – als de ‘andere’ vrouw – in de musical Brigadoon (Vincente Minnelli, 1954) en The Rise and Fall of Legs Diamond (Budd Boetticher, 1960). Figureerde in Sailor Beware (Hal Walker, 1952) en Singin’ in the Rain (Stanley Donen en Gene Kelly, 1952), officieel filmdebuut in You for Me (Don Weis, 1952). Ook in films als Everything I Have Is Yours (Robert Z. Leonard, 1952), Desperate Search (Joseph H. Lewis, 1952), Sky Full of Moon (Norman Foster, 1952), The Bad and the Beautiful (Minnelli, 1952), Code Two (Fred M. Wilcox, 1953), als Anna Boleyn in Young Bess (George Sidney, 1953), A Slight Case of Larceny (Weis, 1953), Take the High Ground! (Richard Brooks, 1953), The Adventures of Hajji Baba (Weis, 1954), The Tattered Dress (Jack Arnold, 1957), Night Passage (James Neilson, 1957), High Hell (Burt Balaban, 1958), Escort West (Francis D. Lyon, 1958), Le sette sfide/The Seven Revenges (Primo Zeglio, 1961), Most Dangerous Man Alive (Allan Dwan, 1961) en Peccati d’estate/Island Affair (Giorgio Bianchi, 1962). Had onder meer verkering met de acteurs Robert Evans en Victor Mature, tweemaal getrouwd met minder bekende partners.

79, Laren (NH), 26 juni, na een ziekbed

Nederlands schrijver, voluit Simon Heere Heeresma. De uit de kringen van Provo voortgekomen schrijver van vitale, soms schurende romans en korte verhalen speelde een belangrijke rol in de Nederlandse filmcultuur. Er zijn weinig Nederlandse auteurs van wie het werk zo vaak verfilmd is, in een geval zelfs twee keer. Een dagje naar het strand werd door Roman Polanski bewerkt tot de Engels-Deense coproductie A Day at the Beach (Simon Hesera, 1972) en vormde de basis voor de tweede film van Theo van Gogh in 1984, met Heeresma als verteller op de geluidsband. Cruciaal voor de ontwikkeling van de Nederlandse filmindustrie was het initiatief van de debuterende producent Matthijs van Heyningen om vier verhalen van Heeresma te laten verfilmen als korte films met subsidie van het ministerie van CRM en die samen te voegen tot het avondvullende vierluik Zwaarmoedige verhalen voor bij de centrale verwarming (Bas van der Lecq, Ernie Damen, Guido Pieters en Nouchka van Brakel, 1975). Heeresma’s enige originele filmscenario was voor de provocerende Teorema-achtige vertelling De verloedering van de Swieps (met Ramses Shaffy; Erik Terpstra, 1967). Hij probeerde ook enige tijd projecten van de grond te krijgen met regisseur Frans Weisz, hetgeen uiteindelijk alleen leidde tot een verfilming van zijn Geef die mok ‘ns door Jet. Het resultaat Heb medelij, Jet (Weisz, 1975) was een flop, die de aanleiding vormde voor een breuk in de tot dan succesvolle tandem van Weisz en producent Rob du Mée. Andere films gebaseerd op werk van Heeresma zijn het middellange De antikrist (Roeland Kerbosch, 1973) en Han de Wit (Joost Ranzijn, 1990), naar respectievelijk Hip hip voor de antikrist! en Han de Wit gaat in ontwikkelingshulp. In totaal dragen zeven films, als je de korte films apart telt zelfs tien, de naam van Heeresma op de titels. Vader van scenarioschrijver (voor televisie) Heere Heeresma jr.

79, Londen, 25 juni, natuurlijke dood

Engels actrice. Opgeleid aan de Royal Academy of Dramatic Arts (RADA) en veel te zien in het theater en op televisie, bijvoorbeeld in The Forsyte Saga (1967), als Antonia in I, Claudius (1976) en als Miss Seymour in The Young Indiana Jones Chronicles (1992-93). Filmdebuut als verpleegster in Behind the Mask (Brian Desmond-Hurst, 1958). Speelde de Russische kosmonaute in 2001, A Space Odyssey (Stanley Kubrick, 1968) en een kleinere rol in A Clockwork Orange (Kubrick, 1971). Overige films onder meer Passport to Shame (Alvin Rakoff, 1958), Highway to Battle (Ernest Morris, 1961), Ring of Spies (Robert Tronson, 1964), A Touch of Love (Waris Hussein, 1969), weer als verpleegster in The Legacy (Richard Marquand, 1978), The Quatermass Conclusion (Piers Haggard, 1979), Prick Up Your Ears (Stephen Frears, 1987), La putain du roi/The King’s Whore (Axel Corti, 1990), Mrs Dalloway (Marleen Gorris, 1997), Bright Young Things (Stephen Fry, 2003), Match Point (Woody Allen, 2004) en Scoop (Allen, 2006). Haar laatste film Mother’s Milk (Gerald Fox, 2011) moet nog uitkomen.

74, West Lake Village CA, 25 juni, hersenaneurysma

Amerikaans actrice. Was prinses Sandra in de originele televisieserie Batman (1966) en een verpleegster in de klassieke sciencefictionfilm Fantastic Voyage (Richard Fleischer, 1966). Debuteerde in The Pleasure Seekers (Jean Negulesco, 1964). Ook in John Goldfarb, Please Come Home! (J. Lee Thompson, 1965) en Our Man Flint (Daniel Mann, 1966). Getrouwd met acteur Chad Everett.

88, Woodland Hills CA, 25 juni, natuurlijke dood

Amerikaans filmactrice. Populaire kinderster in de jaren dertig, vooral beroemd door haar rol tegenover Bing Crosby in Pennies from Heaven (Norman Z. McLeod, 1936). Debuteerde als 5-jarige in de korte Charley Chase-klucht Movie Night (Lewis R. Foster, 1929). Daarna enkele korte films in de Our Gang-serie, alsmede The Rider of Death Valley (tegenover Tom Mix; Albert S. Rogell, 1932), His Greatest Gamble (John S. Robertson, 1934), Jane Eyre (Christy Cabanne, 1934), Mrs. Wiggs of the Cabbage Patch (met W.C. Fields; Norman Taurog, 1934), Keeper of the Bees (Cabanne, 1935), She Married Her Boss (Gregory LaCava, 1935), And So They Were Married (Elliott Nugent, 1936) en Life Begins with Love (Ray McCarey, 1937). Vanaf Little Miss Roughneck (Aubrey Scotto, 1938) kreeg Fellows top-billing in een reeks films van Columbia: City Streets (Rogell, 1938), The Little Adventuress (D. Ross Lederman, 1938) en drie middellange films rond het jeugdclubje The Five Little Peppers (1939-40). Ook de ster van Pride of the Blue Grass (William C. McGann, 1939), tegenover Rita Hayworth in Music of My Heart (Joseph Santley, 1940), Nobody’s Children (top-billed; Charles Barton, 1940), Her First Romance (top-billed; Edward Dmytryk, 1940), Girls’ Town (top-billed; Victor Halperin, 1942), Heart of the Rio Grande (tegenover Gene Autry; William Morgan, 1942), Stardust on the Sage (met Autry; Morgan, 1942) en Criminal Investigator (Jean Yarbrough, 1942). Speelde als volwassene alleen in enkele televisieseries en cameo’s in Lilith (Robert Rossen, 1964) en In the Mood (Phil Alden Robinson, 1987). Getrouwd geweest met agent en producent Freddie Fields.

85, Meerle (prov. Antwerpen), 23 juni, natuurlijke dood

Nederlands filmmaker. Voormalig verzetsman uit het Brabantse Hilvarenbeek regisseerde vier lange speelfilms. Als directeur van een openluchttheater in Beetsterzwaag werd hij coscenarist van Bert Haanstra’s tweede speelfilm, De zaak M.P. (1960), over de roof van een bekend Brussels beeldje. Het jaar daarna debuteerde hij zelf met de ook door hem geschreven jeugdfilm De laatste passagier (ook bekend als Kwikkie; 1961). Het was ook het debuut van de 11-jarige Edwin de Vries, tegenover zijn vader Rob. Weer twee jaar later zou de 18-jarige Jeroen Krabbé zijn eerste rolletje spelen in een film van Van der Heijden, Fietsen naar de maan (1963). Het door P. Hans Frankfurther geproduceerde verhaal van Van der Heijden over drie broers was een moedige poging om een soort van ‘nouvelle vague’ in Nederland te beginnen, nog voordat de eerste generatie van de Filmacademie zover was, maar de film flopte jammerlijk.

Dat gold ook voor Van der Heijdens bekendste film, Ongewijde aarde (1967), ondanks ampele publiciteit. De controverse begon met het gebruik van documentaire beelden van de begrafenis van de pastoor van zijn geboortedorp in een vertelling over het recht van zelfmoordenaars om fatsoenlijk begraven te mogen worden. De consternatie in katholiek Brabant was groot en niet alleen de katholieke filmkeuring, maar ook de Centrale Commissie voor de Filmkeuring besloot Ongewijde aarde te verbieden, wat toen betekende dat elke openbare projectie een wetsovertreding zou zijn. Het was de eerste keer dat een Nederlandse film dat lot trof. Filmcriticus van Het Parool C.B. Doolaard greep het incident aan voor een petitie om de filmkeuring af te schaffen en kreeg zijn meeste collega’s mee, ook degenen van wie Van der Heijden de namen bij wijze van practical joke op de grafzerken had aangebracht.

Een herkeuring bewerkstelligde dat de film toch uitgebracht kon worden, maar de familie van pastoor De Beer wist wel in kort geding te verhinderen dat Ongewijde aarde in Tilburg te zien zou zijn. Het tweede filmkeuringsverbod, van Blue Movie (Wim Verstappen, 1971), zou de aanleiding worden tot het wijzigen van de Bioscoopwet. Producent, regisseur en scenarioschrijver Van der Heijden zette zijn carrière voort als opdrachtfilmer. vooral in Ierland, en zou nog één speelfilm maken, in België. Kasper in de onderwereld (1979), over een getroubleerde concertpianist op zoek naar zijn overleden geliefde, was gebaseerd op Hubert Lampo’s magisch-realistische roman De goden moeten hun getal hebben. Een deel van de opnamen was tot stand gekomen onder regie van Jos Jacobs en Frans Buyens, die beiden hadden afgehaakt. Zes jaar na het begin van de productie draaide Van der Heijden bij en maakte van de rushes een samenhangende film. In 1997 maakte Huub van der Put voor de NPS de documentaire Jef van der Heijden – Fietser naar de maan. Daarin werd ook eerherstel bepleit voor Blauw licht (1966), een vrij onbekende, autobiografische korte speelfilm van Van der Heijden over het verzet en de nasleep voor de overlevenden. In 2006 verscheen nog een korte (video)documentaire over de filmer, Rode wijn en natte voeten van Dré Didderiëns. Overigens was niet alleen Ongewijde aarde voorwerp van pogingen om vertoning te verhinderen. Bert Haanstra en zijn erven zijn niet dol op diens eerste flop De zaak M.P. en Frankfurther en zijn erven verhinderen effectief vertoningen van Fietsen naar de maan.